उमा आलेमगर
पोखरा, ०२ कात्र्तिक ।
पोखरा, ०२ कात्र्तिक ।
नेपाल विविधता र संस्कृतिले भरिएको देश हो। यहाँका पर्वहरूले केवल धार्मिक श्रद्धा मात्र होइन, सामाजिक एकता, पारिवारिक स्नेह र मानवीय भावनाको पनि अभिव्यक्ति गर्छन्। तीमध्ये तिहार सबैभन्दा मनमोहक, रमाइलो र अर्थपूर्ण पर्व हो। यो पर्वलाई दीपावली, यमपञ्चक वा स्वन्ती पनि भनिन्छ। हिन्दु पात्रोअनुसार कार्तिक महिनाको कृष्ण पक्षबाट सुरु हुने यो पर्व पाँच दिनसम्म मनाइन्छ।
तिहारको विशेषता के हो भने यसले मानव र जनावरबीचको सम्बन्ध, दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको स्नेह, र देवी लक्ष्मीप्रतिको श्रद्धा — यी सबैलाई एकैसाथ जोड्छ। तिहार उज्यालोको माध्यमबाट अन्धकारमाथि प्रकाशको विजयको प्रतीक हो।
पहिलो दिन : काग तिहार — सन्देशवाहकको सम्मानतिहारको पहिलो दिनलाई काग तिहार भनिन्छ। कागलाई सन्देशवाहकको प्रतीक मानिन्छ। प्राचीन कथनअनुसार काग मृत्यु र समाचारको दूत हो, त्यसैले यस दिन कागलाई भोजन चढाइन्छ, माला लगाइन्छ, र घरको छानामा अन्न राखिन्छ। यसरी कागलाई सम्मान गरेर हामी जीवनका सन्देश र चेतनाप्रतिको सम्मान गर्छौं।
दोस्रो दिन : कुकुर तिहार — निष्ठा र सुरक्षाको प्रतीकदोस्रो दिन कुकुर तिहार मनाइन्छ। कुकुर मानवको सबैभन्दा नजिकको र विश्वासिलो साथी हो। यस दिन कुकुरलाई टीका, माला र स्वादिष्ट भोजन दिइन्छ। यो दिवसले हामीलाई स्मरण गराउँछ कि प्राणीहरू पनि हाम्रो संसारका हिस्सा हुन्, र उनीहरूलाई माया र कदर गर्नुपर्छ। नेपाली सेनाको तालिमप्राप्त कुकुरहरूलाई पनि विशेष सम्मानका साथ पूजा गरिन्छ।
तेस्रो दिन : लक्ष्मी पूजा — धन र समृद्धिको आराधनातिहारको तेस्रो दिन सबैभन्दा झिलिमिली र रमाइलो मानिन्छ — लक्ष्मी पूजा। यो दिन घरघरमा सरसफाइ गरिन्छ, घरको ढोका, झ्याल र आँगनमा रङ्गोली बनाइन्छ, र दियो–बत्तीले घर झलमल पारिन्छ। देवी लक्ष्मीलाई घरभित्र स्वागत गर्न “आओ लक्ष्मी आओ” भन्दै प्रवेशद्वारमा तेलका दियोहरू बालिन्छ।
यस दिनको साँझ बजारहरू उज्यालोले सजिन्छन्, बालबालिकाले देउसी खेल्छन् र युवाहरूले देउसी–भैलो गाएर हर्षोल्लास प्रकट गर्छन्। आर्थिक दृष्टिले पनि यो दिन महत्वपूर्ण हुन्छ, किनकि व्यापारीहरू आफ्नो लेखापोत्रको नयाँ सुरुवात गर्छन्। लक्ष्मी पूजाले केवल धनको मात्र होइन, परिश्रम र श्रमको पनि सम्मान गर्छ।
चौथो दिन : गो पूजा, गोरू पूजा र म्ह पूजाचौथो दिन विभिन्न समुदायमा फरक–फरक रूपमा मनाइन्छ। हिन्दु परिवारमा यो दिन गाई पूजा वा गो पूजाको रूपमा मनाइन्छ। गाईलाई आमा समान मानिन्छ — किनभने उसले दूध दिन्छ, कृषिमा उपयोगी हुन्छ र धार्मिक दृष्टिले पनि पवित्र प्राणी हो। त्यसैले यस दिन गाईलाई माला लगाइन्छ, टीका लगाइन्छ र मीठा परिकार खान दिइन्छ।
कृषक समुदायमा यो दिन गोरू पूजाको रूपमा मनाइन्छ। खेत जोत्न सहयोग गर्ने गोरूलाई सम्मान गर्न यो चलन बनेको हो। यसले श्रम र कृषिप्रतिको आदरको भावना व्यक्त गर्छ।
नेवार समुदायमा भने यो दिनलाई म्ह पूजा भनिन्छ, जसको अर्थ ‘आत्माको पूजा’ हो। यस अवसरमा मानिसले आफ्नै शरीर र आत्माको आराधना गर्छन्, र आफ्नै अस्तित्वप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्छन्। यो दिन आत्म–पहिचान र आत्म–समर्पणको प्रतीक मानिन्छ।
पाँचौँ दिन : भाइटीका — दाजुभाइ र दिदीबहिनीको स्नेहको पर्वतिहारको अन्तिम दिन सबैभन्दा भावनात्मक र प्रतीकात्मक दिन हो — भाइटीका। यो दिन दिदीबहिनीहरूले आफ्ना दाजुभाइको दीर्घायु र सुख–समृद्धिका लागि पूजा गर्छन्। दाजुभाइको निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाइन्छ, माला र फूलले सजाइन्छ, र मिठा परिकार खान दिइन्छ।
कथनअनुसार, यमराजले आफ्नी बहिनी यमुनाको घरमा गएर टीका लगाएको दिनबाट नै भाइटीकाको चलन सुरु भएको हो। त्यसैले यसलाई यम द्वितीया पनि भनिन्छ। यो दिन दाजुभाइले दिदीबहिनीलाई उपहार दिन्छन् र पारिवारिक स्नेह अझ गहिरो बनाउँछन्।
देउसी–भैलो र सांस्कृतिक एकतातिहारको अर्को सुन्दर पक्ष भनेको देउसी र भैलो खेल्ने परम्परा हो। गाउँ–शहरका बालबालिका, युवायुवती समूह बनाएर घर–घरमा गएर देउसी–भैलो गाउँछन्, नाच्छन् र मनोरञ्जन गर्छन्। “भैलो भैलो रानीको भेलो” र “देउसी रे” जस्ता गीतहरूले वातावरण झनै रमाइलो बनाउँछ। यसरी देउसी–भैलोले समुदायबीच सहकार्य र एकताको सन्देश फैलाउँछ।
तिहारको सामाजिक र आध्यात्मिक सन्देशतिहार केवल धार्मिक पर्व होइन; यो मानवीय मूल्यहरूको उत्सव हो। यसले हामीलाई सफाइ, सहकार्य, प्रेम, दया र कृतज्ञता सिकाउँछ।
काग तिहारले सन्देश र चेतनाको सम्मान गर्न सिखाउँछ।
कुकुर तिहारले निष्ठा र मित्रताको महत्त्व सम्झाउँछ।
लक्ष्मी पूजाले परिश्रम र अनुशासनको मूल्य दर्शाउँछ।
गो पूजाले मातृत्व र श्रमको सम्मान गर्छ।
भाइटीकाले पारिवारिक प्रेम र एकताको भावना बलियो बनाउँछ।
तिहारको उज्यालोले हामीलाई भित्रको अन्धकार हटाएर मनमा सकारात्मकता ल्याउन प्रेरित गर्छ।
आधुनिक युगमा तिहारको रूपान्तरणआजको आधुनिक जीवनशैलीले तिहारको स्वरूप केही परिवर्तन गरेको छ। बिजुलीका बत्तीहरूले परम्परागत तेलका दियोहरूलाई विस्थापित गर्दैछन्, र डिजिटल माध्यमहरूले देउसी–भैलोको ठाउँ केही हदसम्म लिएका छन्। तर यसको मूल आत्मा — उज्यालो, स्नेह र सम्मान — अझै उस्तै छ।
आज पनि घर–घरमा दीप झलमल हुन्छ, पारिवारिक भेटघाटहरू हुन्छन्, र सामाजिक सन्देशहरू फैलाइन्छ। वातावरणमै उज्यालो, संगीत र मिठास भरिन्छ।
निष्कर्षतिहार उज्यालो मात्र होइन, सम्बन्धहरूको उज्यालो हो। यो पर्वले हामीलाई सम्झाउँछ कि साँचो समृद्धि धनमा होइन, मनको प्रकाशमा हुन्छ। परिवारको माया, साथीको साथ, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता र आत्माको सम्मान — यही तिहारको साँचो सन्देश हो।
यस वर्ष पनि हामीले दियो बाल्दा केवल घर होइन, मन पनि उज्यालो बनाऔं। यही हो तिहारको वास्तविक अर्थ — अन्धकारमाथि प्रकाशको विजय, र विभाजनमाथि प्रेमको जय।
