उमा आलेमगर
पोखरा, ८ भदौँ ।
नेपालको सांस्कृतिक वैभवलाई निरन्तरता दिने पर्वहरूमध्ये हरितालिका तीज विशेष महत्व बोकेको पर्व हो। भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन मनाइने यो पर्व हिन्दु नारीहरूको आस्था, विश्वास र जीवनशैलीसँग गहिरो रूपमा गाँसिएको छ।
ऐतिहासिक सन्दर्भ र धार्मिक आधार
तीजको उत्पत्तिसम्बन्धी प्राचीन धार्मिक आख्यानहरू शिव पुराण र स्कन्द पुराणमा उल्लेख पाइन्छ । कथा अनुसार, पार्वतीले भगवान् शिवलाई वर पाउन कठोर तपस्या गरिन् । उनले लगातार १०८ वर्षसम्म कठोर ब्रत बसेको उल्लेख पनि कतिपय ग्रन्थहरूमा छ । अन्ततः शिवले पार्वतीको भक्ति स्वीकार गरी विवाह गरे । यही प्रसंगलाई स्मरण गर्दै हिन्दु महिलाहरूले तीजमा निराहार ब्रत बस्ने परम्परा बसालिएको हो ।
नेपालमा तीज मनाउने परम्परा करिब १८औँ शताब्दीको आसपासदेखि व्यवस्थित रूपमा प्रचलनमा आएको मानिन्छ । खासगरी शाह राणा शासककालमा दरबारभित्र तीज विशेष चहलपहलसहित मनाइने गर्थे । दरबारमा सुरु भएको चलन क्रमशः सर्वसाधारणमा फैलियो ।
परम्परागत स्वरूप
परम्परागत रूपमा तीज धार्मिक अनुशासन, नारीको आत्म–संयम र पारिवारिक समर्पणको पर्व थियो। महिलाले निराहार ब्रत बस्दै शिव–पार्वतीको पूजा गर्थे र दाम्पत्य सुख, परिवारको दीर्घायु र समृद्धिको कामना गर्थे ।
गाउँघरमा तीज महिलाको सामूहिक भेटघाटको अवसर हुन्थ्यो, जहाँ उनीहरूले आफ्ना पीडा, गुनासो र अनुभव गीतमार्फत व्यक्त गर्थे । “तीज गीत“ हरूले त्यस समयको सामाजिक यथार्थ उजागर गर्ने महत्वपूर्ण माध्यमको रूपमा काम गर्थे ।
बदलिँदो सांस्कृतिक रूप
आज तीजको स्वरूप धार्मिक सीमाभन्दा बाहिर निस्केर व्यापक सामाजिक र सांस्कृतिक उत्सवमा परिणत भएको छ ।
‘दार खाने’ प्रथा ः पहिले घरभित्र सीमित यो परम्परा अहिले होटल, पार्टी प्यालेस र सहर–सहरमा भव्य कार्यक्रमका रूपमा रूपान्तरण भएको छ।
गीत–संगीतको नवीनता ः परम्परागत लोकधुन मात्र नभई आधुनिक तीज गीतहरू बजारमा आउन थालेका छन ्। युट्युबमा मात्रै हरेक वर्ष सयौं नयाँ तीज गीत अपलोड हुन्छन्, जसले करोडौं भ्युज पाउँछन्।
सामाजिक सञ्जालको प्रभाव ः फेसबुक, टिकटक र इन्स्टाग्रामले तीजलाई नयाँ पुस्तामाझ अझै लोकप्रिय बनाएको छ ।
आधुनिकता र विवाद
आधुनिक तीजका स्वरूपले धेरै बहस जन्माएको छ।
एक समूहले यसलाई व्यवसायीकरण र ग्ल्यामराइजेशन भएको आरोप लगाउँछ । उनीहरूका अनुसार, धार्मिक आस्था भन्दा बढी “बजार“ हावी भएको छ।
अर्कोतर्फ, नयाँ पुस्ता यसलाई संस्कृतिको अनुकूलन र समयानुकूल विकासको प्रक्रिया ठान्छ ।
उदाहरणका लागि, केही वर्ष यता आएका कतिपय तीज गीतहरूलाई अश्लीलता र तडकभडकको आरोप लागे पनि, ती गीतहरूले महिलाको स्वतन्त्रता, इच्छाशक्ति र आधुनिक जीवनशैलीलाई प्रतिबिम्बित गरेको तर्क पनि गरिन्छ ।
महिला चेतना र सशक्तिकरण
तीज आज महिला चेतनाको पर्वका रूपमा पनि पुनर्परिभाषित भएको छ।
२०५० सालपछि महिला आन्दोलनको विस्तारसँगै तीजका अवसरमा महिला अधिकार र समानतासम्बन्धी बहस सार्वजनिक रूपमा उठ्न थाले ।
विभिन्न महिला संघ–संस्थाले तीजकै दिन सभा, ¥याली र गोष्ठी आयोजना गर्दै लैंगिक समानता, घरेलु हिंसा, शिक्षा र रोजगारजस्ता विषयमा आवाज उठाएका छन् । यसैले, तीजलाई आज केवल “पति दीर्घायुको कामना गर्ने पर्व“ नभई, “नारीको अधिकार र अस्तित्वको पर्व“का रूपमा पनि बुझ्न थालिएको छ ।
आर्थिक र पर्यटन प्रभाव
पछिल्ला तथ्यांकअनुसार, तीज अगाडि सपिङ मलबजारमा ३०–४० प्रतिशतसम्म बिक्री वृद्धि हुने गरेको व्यापारीहरू बताउँछन् । लुगाफाटा, गहना, सौन्दर्य प्रसाधन र होटल व्यवसाय तीजकै कारण चहकिलो हुन्छ ।
सहरमा आयोजना हुने तीज मेलामा विदेशी पर्यटकसमेत सहभागी हुने गरेका छन् । यसरी, तीजले नेपालको आन्तरिक अर्थतन्त्र मात्र होइन, पर्यटन क्षेत्रलाई पनि सहयोग पु¥याएको छ ।
निष्कर्ष
बदलिँदो तीजले नेपाली समाजमा धेरै प्रश्न खडा गरेको छ । एकातिर परम्परा, धार्मिक आस्था र सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउने संस्कार छ भने अर्कोतर्फ आधुनिकता, व्यवसायीकरण र महिला चेतनाले नयाँ स्वरूप दिएको छ ।
सांस्कृतिक संरक्षणको नाम आधुनिक रूपान्तरणको बहस अझै चलिरहेको छ। तर, विवाद र आलोचना बीच पनि तीज नेपाली नारीहरूको जीवनसँग गाँसिएको, उनीहरूको आस्था, पहिचान र आत्म–अभिव्यक्तिको पर्वका रूपमा अझै बलियोसँग उभिएको छ ।
