उमा आलेमगर
पोखरा, ११ भदौँ ।
हरेक वर्ष विश्वभर विश्व ताल दिवस मनाइन्छ। यसको उद्देश्य पानीका प्राकृतिक स्रोतहरूमध्ये ताल र पोखरीको महत्वबारे चेतना फैलाउनु हो । सभ्यता निर्माणदेखि नै ताल, पोखरी र जलाशयहरू केवल पानीका भण्डार मात्र होइनन्, सांस्कृतिक, सामाजिक र आध्यात्मिक सम्पदाका रूपमा स्थापित छन् ।
नेपालजस्तो हिमाल, पहाड र तराईले भरिएको देशमा तालहरूको विशेष महत्व छ । यहाँका हिमनदीबाट बनेका ताल, भूगर्भीय प्रक्रियाबाट बनेका पोखरी र मानव निर्मित जलाशयहरू हाम्रो जीवन, संस्कृति र पहिचानसँग प्रत्यक्ष जोडिएका छन् ।
तालहरूको महत्व
तालहरू केवल पानीका भण्डार होइनन्, जीवन चक्रका संवाहक हुन् ।
पानीको स्रोत ः खानेपानी, सिँचाइ र अन्य प्रयोजनका लागि तालले जीवनदायिनी जल प्रदान गर्छन् ।
जैविक विविधता ः विभिन्न प्रजातिका माछा, चराचुरुङ्गी, जलजन्तु र जलवनस्पतिहरू तालमा आश्रित हुन्छन् ।
जलवायु सन्तुलन ः तालहरूले तापक्रम नियन्त्रण गर्छन्, हावामा आद्र्रता बढाउँछन् र प्रदूषण न्यून पार्छन् ।
सांस्कृतिक महत्व ः रारा, फेवाताल वा गोसाइँकुण्डजस्ता तालहरू प्राकृतिक सुन्दरता मात्र होइन, धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक सम्पदासँग पनि गाँसिएका छन् ।
पर्यटन र अर्थतन्त्र ः तालहरूले देशलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउन, पर्यटक आकर्षित गर्न र स्थानीय समुदायलाई आम्दानी दिलाउन सहयोग गरेका छन् ।
तालहरूमाथि बढ्दो संकट
तर विडम्बना के छ भने, आज ती अमूल्य सम्पदाहरू अस्तित्व संकटमा परेका छन् ।
प्रदूषण र फोहोर ः प्लास्टिक, रासायनिक पदार्थ र घरेलु फोहोरको थुप्रो तालमा पुगेर पानी प्रदूषित भइरहेको छ ।
अतिक्रमण र शहरीकरण ः ताल वरिपरिका जमिन द्रुत शहरीकरण र अनियन्त्रित निर्माणका कारण संकुचित हुँदै गएका छन् ।
जलवायु परिवर्तन ः बढ्दो तापक्रम, हिमनदीको पग्लन र असामान्य वर्षाले तालहरूको स्तर घटाइरहेका छन् ।
मानव लापरबाही ः संरक्षणमा बेवास्ता गर्ने, ताललाई केवल दृश्य सौन्दर्यको रूपमा मात्र उपयोग गर्ने प्रवृत्तिले संकट अझै गहिरो बनाएको छ ।
नेपालमै पनि पोखराको फेवातालमा बढ्दो प्रदूषण, मुगुको रारा तालमा घट्दो पानीको स्तर वा काठमाडौं उपत्यकाका पुराना पोखरीहरूको अस्तित्व संकटमा पर्नु यस्तै उदाहरण हुन् ।
संरक्षणका उपाय
ताल संरक्षण केवल सरकारी निकायको जिम्मेवारी मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजको साझा कर्तव्य हो।
ताल वरिपरिको वातावरण सफा राख्ने र फोहोर व्यवस्थापन गर्ने ।
सामुदायिक सहभागितामा संरक्षण समिति गठन गर्ने ।
विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म ताल संरक्षणबारे शिक्षा दिने ।
ताल संरक्षणसम्बन्धी नीति कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्ने ।
जिम्मेवार पर्यटन प्रवद्र्धन गर्ने र ‘इको–टुरिजम’लाई प्राथमिकता दिने ।
वैज्ञानिक अध्ययन र प्रविधिमूलक उपाय प्रयोग गर्ने ।
निष्कर्ष
ताल हाम्रो जीवन, संस्कृति र भविष्यसँग गाँसिएको सम्पदा हो। हरेक तालमा एउटा जीवनको कथा लुकेको छ—रारा तालको नीलो गहिराइमा नेपालको पहिचान छ, फेवातालमा माछापुच्छ्रे हिमालको प्रतिबिम्ब छ, गोसाइँकुण्डमा लाखौँ भक्तजनको आस्था छ ।
विश्व ताल दिवस ले हामीलाई सम्झाउँछ—ताल केवल पानीको थुप्रो होइन, प्रकृतिको आत्मा हो ।
ताल जोगाउनु भनेको पानी जोगाउनु, जैविक विविधता जोगाउनु, संस्कृति जोगाउनु र अन्ततः भविष्य जोगाउनु हो ।
