उमा आलेमगर
पोखरा, २६ भदौँ ।
“स्वतन्त्रता भनेको जिम्मेवारी हो, जिम्मेवारीविहीन स्वतन्त्रता केवल विनाश हो।”
हालैको Gen Z आन्दोलनले नेपालको सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक संरचनालाई गहिरो प्रश्न गरेको छ। युवा पुस्ताले आफ्नो आवाज बुलन्द गर्नु लोकतन्त्रको सौन्दर्य हो। किनकि आन्दोलन लोकतन्त्रको मुटु हो, र विरोध अभिव्यक्तिको अधिकार त्यसको स्वास। तर, यही आन्दोलनबीच राष्ट्रिय सम्पदामा आगलागी हुँदा भएको क्षति भने हाम्रो विवेकका लागि गम्भीर प्रश्न बनेको छ।
आन्दोलनको सार र औचित्य
नेल्सन मन्डेलाले भनेका थिए: “युवाले यदि अन्याय देखे, त्यसविरुद्ध बोल्नु नै सबैभन्दा ठूलो साहस हो।” नेपालका युवाले सामाजिक असमानता, बेरोजगारी, अवसरको कमी र राज्यप्रतिको निराशा देख्दा सडकमा ओर्लिनु स्वाभाविक हो।
Gen Z भनिने यो पुस्ता प्रविधि–मैत्री, तीब्र गतिमा सोच्ने र तत्कालीन परिणाम खोज्ने पुस्ता हो। उनीहरूले आफ्नो आवाज उठाउनु अपरिहार्य छ। तर, आन्दोलन केवल आक्रोशले होइन, विवेक र दूरदृष्टिले निर्देशित हुनुपर्छ। किनकि “क्रोधले जलाएको दियो केवल धुवाँ फ्याँक्छ, प्रकाश दिँदैन।”
राष्ट्रिय सम्पदा : हाम्रो पहिचान
राष्ट्रिय सम्पदा भनेको केवल काठका मूर्ति वा ढुंगाका स्तम्भ मात्र होइन। ती हाम्रो इतिहास, सभ्यता र संस्कृतिको जीवित प्रतीक हुन्।
नेपालमा ४ वटा युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्र छन्—काठमाडौं उपत्यकाका सात समूह सम्पदा, लुम्बिनी, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज। यी सम्पदाले नेपाललाई विश्व मानचित्रमा अद्वितीय बनाएका छन्।
सन् २०१५ (२०७२) को भूकम्पले मात्र काठमाडौं उपत्यकाका ७५ प्रतिशत सम्पदा भत्कायो वा क्षति पुर्यायो। विश्व बैंकको प्रतिवेदन अनुसार त्यसबेला सांस्कृतिक सम्पदामा मात्र करिब ७ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको क्षति भएको थियो। त्यो घाउ अझै निको भएको छैन।
त्यसैले, जब आन्दोलनकै नाममा आगलागी हुन्छ, तब जल्ने केवल ढुंगा वा काठ होइन—पुस्तौँले बोकेको स्मृति, आस्था र पहिचान हो।
“सम्पदा हराउँदा इँटा र काठ मात्र खरानी हुँदैन, आत्मा र विश्वास पनि खरानी हुन्छ।”
आगलागीको क्षति र त्यसका परिणाम
राष्ट्रिय सम्पदामा आगलागी वा तोडफोड हुँदा त्यसका असर बहुआयामिक हुन्छन्—
1. ऐतिहासिक स्मृति नष्ट हुन्छ
– कोत पर्व (१८४६) पछि दरबारहरू र अभिलेखहरूमा भएको आगलागीका कारण हाम्रो इतिहासका महत्वपूर्ण कागजातहरू सदाका लागि हराए।
2. आर्थिक घाटा बढ्छ
– नेपालमा पर्यटनले १० लाखभन्दा बढी रोजगारी दिएको छ। आगलागी वा तोडफोडले सम्पदा नष्ट हुँदा पर्यटक घट्छन्, जसले सीधा अर्थतन्त्रमा प्रहार गर्छ।
3. सांस्कृतिक विखण्डन हुन्छ
– सम्पदा भनेको समुदायको साझा आस्था हो। जब त्यो हराउँछ, समुदायबीचको बन्धन कमजोर हुन्छ।
4. अन्तर्राष्ट्रिय छवि धुमिल हुन्छ
– सम्पदा नजोगाउने राष्ट्रलाई विश्वले असक्षम ठान्छ। यसले नेपालमा विदेशी लगानी र सहयोग आउन पनि अवरोध पुर्याउँछ।
आन्दोलन र जिम्मेवारी
लोकतन्त्रले आन्दोलनको अधिकार दिन्छ। तर अधिकारसँगै जिम्मेवारी पनि हुन्छ। यदि आन्दोलनकै नाममा आफ्नै सम्पदा जलाइन्छ भने त्यो आन्दोलनले खोजेको उज्यालो भविष्य पनि खरानीमा परिणत हुन्छ।
महात्मा गान्धीले भनेका थिए: “तपाईँले परिवर्तन चाहनुहुन्छ भने, त्यसलाई हिंसामुक्त साधनबाट नै खोज्नुपर्छ, किनकि हिंसाले केवल हिंसा जन्माउँछ।”
Gen Z ले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने, आन्दोलनको आत्मा भनेकै निर्माण हो। ध्वंस केवल क्षणिक सन्तुष्टि दिन्छ, तर दीर्घकालीन पीडा बोकेर आउँछ।
विकल्प र समाधान
यदि सचेत ढंगले आन्दोलन गर्न सकियो भने सम्पदा जोगाउँदै पनि परिवर्तन सम्भव छ। केही सुझाव—
1 सचेत आन्दोलन : तोडफोड होइन, सिर्जनात्मक दबाब सिर्जना गर्ने (कला प्रदर्शन, शान्तिपूर्ण मार्च, डिजिटल अभियान)।
2 सम्पदा सुरक्षा टोली : आन्दोलनका बेला प्रहरी वा स्वयंसेवकबाट सम्पदा क्षेत्र विशेष सुरक्षा।
3 शिक्षा र सचेतना : विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म सम्पदा संरक्षणलाई पाठ्यक्रममा समावेश गर्ने।
4 सम्वाद संस्कृति : आन्दोलनकारी र राज्यबीच निरन्तर संवादको पुल बनाउन आवश्यक।
अन्तिम सन्देश
Gen Z को आन्दोलनले देखाएको असन्तुष्टि जायज छ। तर आन्दोलनलाई विवेकपूर्ण बाटोमा हिँडाउन सकिएन भने, जल्ने केवल सम्पदा होइन, हाम्रो भविष्य पनि हुन्छ।
“आन्दोलनले शासनलाई चुनौती दिन्छ, तर सम्पदा जोगाउनु भनेको भविष्यलाई सुरक्षित राख्नु हो।”
आजको आगलागीले हामीलाई चेतावनी दिएको छ—सम्पदा बचाउनु भनेको केवल ढुंगा वा काठ जोगाउनु होइन, हाम्रो पहिचान, संस्कृतिको आत्मा र भावी पुस्ताको सपना जोगाउनु हो।
